→ دیوانِ بیدل دهلوی

هوا

316 بیت · 317 مصراع · 280 غزل

تعریف

hava

هوا در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با هوا شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: هوای جو یا هوسِ نفس؛ آرزو، میل و عشقِ سوزان. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 317 مصراع، 316 بیت و 280 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: هوا (317). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    مآل‌کار چه بیندکسی نظر به هوا / نمی‌توان خبر پاگرفت سر به هوا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ربههوا
    شناسه
    bayt 3,052 · ganjoor 40,908
  2. 2
    گر جمالت عام‌سازد، رخصتِ نظاره‌ را / مردمک از دیده‌ها پیش از نگه، گیرد‌هوا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 38 · ganjoor 40,635
  3. 3
    غبار صبح دیدی شرم‌دار از سیر این‌گلشن / ز عبرت خاک بر سرکرده می‌آید هوا اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ااینجا
    شناسه
    bayt 123 · ganjoor 40,643
  4. 4
    غبارم آب می‌گردد ز شرم گردن‌افرازی / ز شبنم برنیایم‌گر همه‌گردم هوا اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ااینجا
    شناسه
    bayt 131 · ganjoor 40,644
  5. 5
    چند بیدل به هوا دست وگریبان بودن / جیبت ازکف ندهی دامن یار است‌اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اراستاینجا
    شناسه
    bayt 186 · ganjoor 40,648
  6. 6
    آهم ز نارسایی شد اشک و با عرق ساخت / پستی‌ست گر خجالت، شبنم کند هوا را
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 398 · ganjoor 40,666
  7. 7
    کف خاک نفس بال و پریم‌، از ضبط ما بگذر / به گردون می‌برد چون صبح‌ از خود این هوا ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    امارا
    شناسه
    bayt 494 · ganjoor 40,675
  8. 8
    سراغ نقش قدم بیدل از هوا نکند کس / ز خاک جو سر در زیر پا نشستهٔ ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ستهٔمارا
    شناسه
    bayt 584 · ganjoor 40,686
  9. 9
    خط اعتبار غبار هم به جریده تو نبود کم / پی امتحان چو‌ سحر‌ دَود به هوا رقم نزدی چرا
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    منزدیچرا
    شناسه
    bayt 789 · ganjoor 40,704
  10. 10
    محکوم فرمان قضا مشکل‌کشد سر بر هوا / از تیغ گر غافل نه‌ای گردن برافرازی چرا
    وزن
    مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مثمن سالم)
    قافیه
    ازیچرا
    شناسه
    bayt 801 · ganjoor 40,705
  11. 11
    چو هوا ز هستی مبهمی به تأملی زده‌ام خمی / گره حقیقت شبنمی بشکاف و در دل من درآ
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ندرا
    شناسه
    bayt 831 · ganjoor 40,708
  12. 12
    بنای نفس بر هوا بسته‌اند / زتسکین‌گلی نیست تعمیر را
    وزن
    فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)
    قافیه
    یررا
    شناسه
    bayt 934 · ganjoor 40,717
  13. 13
    آزادی ما سخت پرافشان هوا بود / دل عقده شد وآبله پاگرد نفس را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    سرا
    شناسه
    bayt 981 · ganjoor 40,721
  14. 14
    خط غرور مخوان آنقدر ز لوح هوا / یکی مطالعه‌کن سرنوشت زانو را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,625 · ganjoor 40,778
  15. 15
    زین سلیمانی که دارد دستگاه اعتبار / بر هوا یکسر نفس می‌گسترد فراش ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اشما
    شناسه
    bayt 2,297 · ganjoor 40,838
  16. 16
    در شعله‌زار داغ هوا نیز آتش است / ای باد صبح نگذری از بوستان ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,649 · ganjoor 40,869
  17. 17
    محوجولان هوس‌گشت سروبرگ نمو / داشت پرگار هوا شعلهٔ جوالهٔ ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    الهٔما
    شناسه
    bayt 2,782 · ganjoor 40,882
  18. 18
    نیست به باغ خشک وترمغزتأملی دگر / سر به هوا چو موی سر ریشه زد ازکدوی ما
    وزن
    مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن (رجز مثمن مطوی مخبون)
    قافیه
    ویما
    شناسه
    bayt 2,885 · ganjoor 40,892
  19. 19
    بیدل از ما نیستی هم خجلت هستی نبرد / برنمی‌دارد هوا گشتن تری از آب‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابها
    شناسه
    bayt 3,123 · ganjoor 40,913
  20. 20
    عالمی بر وهم پیچیده‌ست مانند حباب / جز هوا نبود سری در زیر این دستارها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارها
    شناسه
    bayt 3,224 · ganjoor 40,922
  21. 21
    کف خاک هوا فرسوده‌ای‌، ای بی‌خبر شرمی / به گردون چند چون صبحت برد بی‌جا دویدن‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    یدنها
    شناسه
    bayt 3,461 · ganjoor 40,943
  22. 22
    گردباد ایجادکرد آخر به صحرای جنون / بر هوا پیچیدن موی سر دیوانه‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهها
    شناسه
    bayt 3,501 · ganjoor 40,947
  23. 23
    نفسی‌ست مغتنم هوس‌ طربی و حاصل عبرتی / سر بام فرصت پر فشان چو سحر به‌ کسب هوا بیا
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    ابیا
    شناسه
    bayt 3,623 · ganjoor 40,959
  24. 24
    سقف‌کلبهٔ فقرا نیست سیرگاه هوا / سر به سنگ تا نخورَد اندکی خمیده بیا
    وزن
    فاعلات مفتعلن فاعلات مفتعلن
    قافیه
    یدهبیا
    شناسه
    bayt 3,641 · ganjoor 40,960
  25. 25
    نفس چه واکشد از پردهٔ توهم ما / که ساز در دل خاک است و بر هوا مضراب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,808 · ganjoor 40,975
  26. 26
    چون هوا کز آرمیدن جیب شبنم می‌درد / می‌کند مجنون ما را نسبت آداب آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اباب
    شناسه
    bayt 3,870 · ganjoor 40,980
  27. 27
    ز انفعال سرشتند نقش ما بیدل / عرق به دوش هوا دارد انتظام حباب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    امحباب
    شناسه
    bayt 3,912 · ganjoor 40,983
  28. 28
    اظهار زندگی عرق خجلت است و بس / شبنم‌صفت خوش آنکه‌کنم از هوا نقاب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انقاب
    شناسه
    bayt 4,164 · ganjoor 41,005
  29. 29
    همچو شبنم اشک ما آیینهٔ آه است و بس / بر هوا ختم است اینجا وحشت مجنون آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وناب
    شناسه
    bayt 4,184 · ganjoor 41,007
  30. 30
    به فسانهٔ هوس آنقدر مفروش شهرت‌کر و فر / چو غبار انجمن سحر نفسی شمار و هوا طلب
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    اطلب
    شناسه
    bayt 4,289 · ganjoor 41,017

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه