دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 204

اینقدر نقشی که گل کرد از نهان و فاش ما

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه اشماردیف مادشواری دشوار

صرف رنگی داشت بیرون صدف نقاش ما

جمع دار از امتحان جیب عریانی دلت

دست ما خالی‌ترست از کیسهٔ قلا‌ش ما

زین سلیمانی که دارد دستگاه اعتبار

بر هوا یکسر نفس می‌گسترد فراش ما

گرد عبرت در مزار یأس می‌باشد کفن

چشم پوشیدن مگر از ما برد نباش ما

محو دیداریم اما از ادب غافل نه‌ایم

شرم نو‌رست آنچه دارد دیدهٔ خفاش ما

زندگی موضوع اضدادست صلح اینجا کجاست

با نفس باقیست تا قطع نفس پرخاش ما

از جبین تا نقش پا بستیم آیین عرق

این چراغان کرد آخر غفلت عیاش ما

بیدل این دیگ خیال از خام جوشی‌ها پُر است

شش جهت آتش زنی تا پخته گردد آش ما

مفاهیمِ این غزل

نفس / دم نفس غفلت / خواب چشم / نگاه خیال ادب / خاموشی

تلمیحاتِ این غزل

سلیمان

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
پا: عضوِ راه‌رفتن؛ نمادِ گام در راهِ طلب و سلوک.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
خیال: صورت ذهنی و وهم؛ جهان تصور در برابر حضور عینی.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
غافل: بی‌خبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.
شرم: حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.
عبرت: پندگرفتن؛ درسِ بیداری از گذرِ روزگار و فنای جهان.
زندگی: حیات و بودن؛ فرصتِ گذرا و میدانِ آزمونِ جان.
غفلت: بی‌خبری و بی‌توجهی؛ خوابِ دل و حجابِ راهِ آگاهی.

غزل‌های مرتبط

غزل 194
سخت موهوم است نقش پر غزل 193
خارج‌آهنگی ندارد سبح غزل 190
لغزشی خورده ز پا تا غزل 253
فقر نخواست شکوهٔ مفل غزل 245
کوتاه نیست سلسلهٔ دو غزل 257
چون نقش پا ز عجز نگر

خوانش و منبع در گنجور ↗