دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2683

نفس در طلب سوختی دل ندیدی

وزن فعولن فعولن فعولن فعولن (متقارب مثمن سالم)قافیه لندیدیردیف ندیدیدشواری درآمدنی

به لیلی چه دادی که محمل ندیدی

به شبگیر چون شمع فرسوده وهمت

به زیر قدم بود منزل ندیدی

تو ای موج ِ غافل ز اسرار گوهر

برون‌گرد ماندی و ساحل ندیدی

به قطع مرور زمان تعین

نفس بود شمشیر قاتل ندیدی

نشد مانع عمر قید تعلق

تو رفتار این پای در گل ندیدی

طرب داشت از قید پرواز رستن

تو کیفیت رقص بسمل ندیدی

حساب تو با کبریا راست ناید

زمین را به گردون مقابل ندیدی

بغیر از تک و تاز گرد خیالت

کس اینجا نبود و تو غافل ندیدی

ز اسباب خوردی فریب تجرد

تماشای بیرون محفل ندیدی

تمیز تو شد دور باش حقیقت

که حق دیدی و غیر باطل ندیدی

از این علم و فضلی که غیرت ندارد

چه خواندی گر اشعار بیدل ندیدی

مفاهیمِ این غزل

پا / قدم / راه نفس / دم غفلت / خواب تعلق / اسباب موج / دریا تیغ / بسمل

تلمیحاتِ این غزل

لیلی

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
گرد: غبار و خاک؛ نشانه محوی، ناپایداری و حجاب دیدن.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.
پای: عضوِ ایستادن و رفتن؛ نمادِ ثبات و گام در راه.
غافل: بی‌خبر و ناآگاه؛ خفته از یادِ حق و حقیقت.
قدم: پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.
طلب: جُستن و خواستن؛ کششِ سالک در پیِ حق و معشوق.
محفل: انجمن و بزم؛ مجلسِ یاران و جلوه‌گاهِ شمعِ معشوق.
عمر: زندگانی؛ به اندازه چند نفس کوتاه و ناپایدار شمرده می‌شود.
زمین: خاک و گستره عالمِ خاکی؛ نمادِ فروتنی و جهانِ مادی.
اسباب: ابزار و وسایل؛ کنایه از سامانِ دنیا و علّتِ گرفتاری.
گوهر: مروارید درون صدف؛ نماد حقیقت پنهان و کمال نهفته.
منزل: جایگاهِ فرود؛ نمادِ مقصد، مقامِ سلوک و مرحلهٔ راه.

غزل‌های مرتبط

غزل 1300
گر آیینه‌ات در مقابل غزل 633
مرا به آبلهٔ پا چه م غزل 602
بازم به دل نوید صفای غزل 1365
آرزو سوخت نفس آینهٔ غزل 95
گر، دمی، بوس کفت‌ گر غزل 1283
شبم آهی ز دل در حسرت

خوانش و منبع در گنجور ↗