دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2033

آرزو بیتاب شد ساز بیانی یافتم

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه انییافتمردیف یافتمدشواری میانه

چون جرس در دل تپیدنها فغانی یافتم

خاک را نفی خود، اثبات چمنها کردن است

آنقدر مُردَم به راه او، که جانی یافتم

بی‌نیازی در کمین سجدهٔ تسلیم بود

تا زمین آیینه گردید آسمانی یافتم

کوشش غواص دل صد رنگ گوهر می‌کشد

غوطه در جیب نفس خوردم جهانی یافتم

دستگاه جهد فهمیدم دلیل امن نیست

بال و پر در هم شکستم آشیانی یافتم

جلوه‌ها بی پرده و سعی تماشا نارسا

هر دو عالم را نگاه ناتوانی یافتم

وحشت عمر از کمین قامت خم جوش زد

تیر شد ساز نفس تا من کمانی یافتم

یأس چون امید در راه تو بی‌سامان نبود

آرزوی رفته را هم کاروانی یافتم

چون هما برقسمت منحوس من باید گریست

شد سعادتها ضمان تا استخوانی یافتم

همچو آن آیینه کز تمثال می‌بازد صفا

گم شدم در خویش از هر کس نشانی یافتم

چون سحر، زین جنس موهومی که خجلت، عرض اوست

گر همه دامن ز خود چیدم، دکانی یافتم

زندگانی هرزه تا ز عرصهٔ تشویش بود

بیدل از قطع نفس ضبط عنانی یافتم

مفاهیمِ این غزل

آیینه نفس / دم نفس دامن / گریبان دل / قلب پا / قدم / راه

تلمیحاتِ این غزل

هما

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
خاک: زمین و گرد؛ نماد فروتنی، فنا، خاستگاه جسم و نهایت آدمی.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
راه: مسیرِ رفتن؛ نمادِ طریقتِ سلوک و سفرِ معنوی.
عرض: ویژگی ناپایدار شیء؛ در برابر جوهر و ذات.
جلوه: آشکارشدن زیبایی یا حقیقت در صورت دیدنی.
نگاه: نگریستن؛ تجلیِ معشوق و سرچشمهٔ شور و گرفتاری.
خم: خمیدگی یا خمِ شراب؛ منبعِ مستی و فیضِ معنوی.

غزل‌های مرتبط

غزل 2032
شب که عبرت را دلیل ا غزل 2486
بر حیرت اوضاع جهان ی غزل 1364
محفل هستی به تحریک د غزل 2375
صبح تمنا دمید، دل چم غزل 229
چون نگاه از بس به ذو غزل 211
سلسلهٔ شوق‌ کیست سرخ

خوانش و منبع در گنجور ↗