→ دیوانِ بیدل دهلوی

خامه

162 بیت · 162 مصراع · 152 غزل

تعریف

khameh

خامه در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با خامه شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: قلمِ نی؛ نمادِ نگارشِ تقدیر و بیانِ معنا. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 162 مصراع، 162 بیت و 152 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: خامه (162). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    سخت دشوارست پرداز شکست رنگ من / بشکن ای نقاش اینجا خامهٔ تصویر را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یررا
    شناسه
    bayt 949 · ganjoor 40,718
  2. 2
    بر زبان راست روان را نرود حرف خطا / خامه ظاهر نکند جز سخن دلکش را
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    شرا
    شناسه
    bayt 985 · ganjoor 40,722
  3. 3
    ز تحریک مژه بر پرده‌های دیده می‌لرزم / که‌نوک خامه ازهم می‌شکافد صفحهٔ نم را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    مرا
    شناسه
    bayt 1,179 · ganjoor 40,739
  4. 4
    معنی نظران سبق هستی موهوم / بیرون شق خامه ندیدند رقم را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    مرا
    شناسه
    bayt 1,186 · ganjoor 40,740
  5. 5
    در رهش چون خامه‌کار پستی‌ام بالاگرفت / آنچه بیدل‌، ناخن پا بود، شد مژگان مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انمرا
    شناسه
    bayt 1,383 · ganjoor 40,757
  6. 6
    به سینه تا نفسی هست‌، مشقِ حسرت‌ کن / اَمل به رنگ‌ کشیده‌ست خامهٔ مو را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,602 · ganjoor 40,776
  7. 7
    در دبستان طلب تعطیل مشق درد نیست / همچونال خامه در دل خشک‌مپسند آه‌را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اهرا
    شناسه
    bayt 1,684 · ganjoor 40,784
  8. 8
    عقل رنگ‌آمیز،کی‌گردد حریف درد عشق / خامهٔ تصویرکی خواهدکشیدن ناله را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    الهرا
    شناسه
    bayt 1,784 · ganjoor 40,793
  9. 9
    اگر انشای بیدلت ز حلاوت نشان دهد / شقی از خامه طرح کن، در مصر شکر گشا
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلاتن مفاعلن
    قافیه
    رگشا
    شناسه
    bayt 1,997 · ganjoor 40,811
  10. 10
    خجلت تصویر عنقا تا کجا باید کشید؟ / با صدف‌ گم‌ گشت رنگ خامهٔ بهزاد ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادما
    شناسه
    bayt 2,081 · ganjoor 40,819
  11. 11
    انتظار رنگهای رفته می‌باید کشید / خامهٔ نقاش مژگان ریخت درتصویر ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یرما
    شناسه
    bayt 2,223 · ganjoor 40,831
  12. 12
    غیراز شکست چینی دل‌کاین زمان دمید / مویی نداشت خامهٔ نقاش چین ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ینما
    شناسه
    bayt 2,717 · ganjoor 40,876
  13. 13
    اثبات‌شخص‌فطرت بی‌نفی‌وهم‌سهل‌است / چون خامه چیزی ازخود باهر رقم‌برون آ
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    مبرونا
    شناسه
    bayt 2,975 · ganjoor 40,900
  14. 14
    زبان خامهٔ من زخمهٔ سازِ که شد یارب / که خط پرواز دارد چونا صدا از تار مسطرها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رها
    شناسه
    bayt 3,186 · ganjoor 40,919
  15. 15
    پیچ و تاب خشک دارد در کمین ما و منت / بر صریر خامه تاری بسته گیر از نال‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    الها
    شناسه
    bayt 3,297 · ganjoor 40,929
  16. 16
    پیداست به میدان ثنایت چه شتابد‌ / دامن ز شق خامه شکسته‌ست بیان‌ها
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انها
    شناسه
    bayt 3,378 · ganjoor 40,936
  17. 17
    دم تیغ است بیدل راه باریک سخن‌سنجی / زبان خامه هم شق دارد از حرف‌آفرینی‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ینیها
    شناسه
    bayt 3,599 · ganjoor 40,956
  18. 18
    صد خامه بشکنی‌که به مشق ادب رسی / خط‌هاست درکتاب دبستان بوریا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انبوریا
    شناسه
    bayt 3,680 · ganjoor 40,964
  19. 19
    خلقی به‌حرف وصوت فشرده‌ست پای جهد / راهی چو خامه می‌رود این‌کاروان به لب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انبهلب
    شناسه
    bayt 4,340 · ganjoor 41,021
  20. 20
    می‌کند هر جزوم از شوق توکار آینه / خامهٔ تصویرم و هر موی من صورت‌نماست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,760 · ganjoor 41,058
  21. 21
    زبان چو کج‌ روش افتد جنون بد مست است / قط محرف این خامه تیغ در دست است
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ستاست
    شناسه
    bayt 5,129 · ganjoor 41,087
  22. 22
    عمری زخود روی‌که به فرسودگی رسی / چون خامه لغزشت به زمینهای بی‌نم است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ماست
    شناسه
    bayt 5,955 · ganjoor 41,161
  23. 23
    بیدل تجردم علم‌شان نیستی‌ست / این‌خامه خط به‌صفحهٔ هستی‌کشیده است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یدهاست
    شناسه
    bayt 6,859 · ganjoor 41,238
  24. 24
    سر برنمی‌کشیم ز خط رضای دوست / چون خامه سعی لغزش ما هم به مسطرست
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    رست
    شناسه
    bayt 7,282 · ganjoor 41,719
  25. 25
    سعی ما بی دانشان گامری به همواری نزد / هر خطی ‌کز خامهٔ ‌مجنون ‌دمد بی‌مسطرست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    رست
    شناسه
    bayt 7,315 · ganjoor 41,721
  26. 26
    امتحان ‌در هرچه ‌کوشد خالی ‌از تشویش نیست / بار مشق خامه هم بر پشت ناخن بردنست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ردنست
    شناسه
    bayt 7,631 · ganjoor 41,748
  27. 27
    چون زبان خامه بیدل درکف استاد عشق / باکمال نکته‌سنجی بیخبر از گفتگوست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    وست
    شناسه
    bayt 7,705 · ganjoor 41,754
  28. 28
    تصویر سحر ‌رنگ سلامت نفروشد / صورتگر ما خامهٔ بهزاد شکستی‌ست
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ادشکستیست
    شناسه
    bayt 8,116 · ganjoor 41,803
  29. 29
    تا توانی از ادب سر بر خط تسلیم باش / خامه چندانی که بر لغزش خرامد مسطریست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ریست
    شناسه
    bayt 8,139 · ganjoor 41,805
  30. 30
    فطرت از ناراستی چپ می‌خورد / لغزش این خامه از بی‌مسطریست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    ریست
    شناسه
    bayt 8,164 · ganjoor 41,807

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه