→ دیوانِ بیدل دهلوی

خط

533 بیت · 534 مصراع · 468 غزل

تعریف

khat

خط در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با خط شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: موی نورُستهٔ گونه؛ نمادِ زیباییِ نوخیزِ معشوق. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 534 مصراع، 533 بیت و 468 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: خط (534). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    نقاش زحمت خط و خال آنقدر مکش / خط می‌کشد به سایهٔ موآب جوی ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ویما
    شناسه
    bayt 2,899 · ganjoor 40,893
  2. 2
    ز غنچهٔ او دمید بیدل بهارِ خطِّ نظرفریبی / به معجزِ حسن گشت آخر رگِ زمرّد ز لعل پیدا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 26 · ganjoor 40,634
  3. 3
    خط جبین ماست هم آغوش نقش پا / دارد هجوم سجدهٔ ما جوش نقش پا
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    وشنقشپا
    شناسه
    bayt 72 · ganjoor 40,639
  4. 4
    چه‌ امکان است از خال لبش خط سر برون آرد / ز نومیدی نخواهد دست بر سر زد مگس اینجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ساینجا
    شناسه
    bayt 264 · ganjoor 40,655
  5. 5
    مقصد عشق بلند است، ز افلاک مپرس / نشئه، مشکل که شود از خط ساغر پیدا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رپیدا
    شناسه
    bayt 328 · ganjoor 40,660
  6. 6
    کمان افلاک پر بلندست از خم بازوی تضنع / بس است اگر کرد خط کشیدن ز کلک نقاش زور پیدا
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ورپیدا
    شناسه
    bayt 341 · ganjoor 40,661
  7. 7
    خط آوردی و ننوشتی برات مطلب ما را / به خود کردی دراز آخر زبان دود دلها را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 404 · ganjoor 40,667
  8. 8
    لبش به حلقهٔ آغوشِ خط بدان مانَد / که خضر تنگ به بر می‌کشد مسیحا را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 460 · ganjoor 40,672
  9. 9
    نهفته است قضا سرنوشت معنی بیدل / رقم‌کجاست مگر خط‌کشی جریدهٔ ما را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    یدهٔمارا
    شناسه
    bayt 596 · ganjoor 40,687
  10. 10
    به لعل او خط از ما بیشتر دل‌بستگی دارد / طمع افزون‌تر از دزدست اینجا پاسبان‌ها را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انهارا
    شناسه
    bayt 623 · ganjoor 40,690
  11. 11
    حسنی است بر رخش رقم مشک ناب را / نظاره کن غبار خط آفتاب را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ابرا
    شناسه
    bayt 641 · ganjoor 40,692
  12. 12
    بر دو عالم هر مژه برهم زدن خط می‌کشی / نیست یک‌دم نقش خویش از صفحه‌ات زایل چرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لچرا
    شناسه
    bayt 767 · ganjoor 40,702
  13. 13
    خط سیرابی ندارد مسطر موج سراب / بیدل این دلبستگی برنقش آب وگل چرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لچرا
    شناسه
    bayt 780 · ganjoor 40,703
  14. 14
    خط اعتبار غبار هم به جریده تو نبود کم / پی امتحان چو‌ سحر‌ دَود به هوا رقم نزدی چرا
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    منزدیچرا
    شناسه
    bayt 789 · ganjoor 40,704
  15. 15
    ساقیا امشب چو موج می پریشان دفتریم / رشتهٔ شیرازة ما ساز خط جام را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    امرا
    شناسه
    bayt 1,212 · ganjoor 40,742
  16. 16
    خط خوبان‌کمند غفلت اهل نظر باشد / رگ‌گلهای این‌گلشن رگ خواب است شبنم را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اباستشبنمرا
    شناسه
    bayt 1,419 · ganjoor 40,760
  17. 17
    غافلم بیدل ز گرد ترکتازی‌های حُسن / می‌دمد خط تا کند فکر شبیخون مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ونمرا
    شناسه
    bayt 1,444 · ganjoor 40,762
  18. 18
    حیف است‌کشد سعی دگر باده‌کشان را / یاران به خط جام ببندید میان را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,484 · ganjoor 40,766
  19. 19
    فغان‌کاین نوخطان ساده‌لوح از مشق بیباکی / به آب تیغ می‌شویند خط عنبرافشان را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,513 · ganjoor 40,768
  20. 20
    خط فیض بهار دگر از حسن تو دارد / مهتاب بود پنبهٔ ناسور کتان را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,526 · ganjoor 40,769
  21. 21
    تبسم از لب او خط کشید آخر به خون من / نپوشید از نزاکت پردهٔ این لفظ مضمون را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونرا
    شناسه
    bayt 1,557 · ganjoor 40,772
  22. 22
    شعور جسم زنجیری‌ست در راهِ سبک‌روحان / که‌ چون‌ خط نقش‌ بندد، پای‌ِ رفتن نیست‌ مضمون‌ را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونرا
    شناسه
    bayt 1,570 · ganjoor 40,773
  23. 23
    به هر مژگان‌زدن سامان صد میخانه مستی کن / که خط جوشید و در ساغر گرفت آن حسن میگون را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونرا
    شناسه
    bayt 1,576 · ganjoor 40,774
  24. 24
    خط غرور مخوان آنقدر ز لوح هوا / یکی مطالعه‌کن سرنوشت زانو را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,625 · ganjoor 40,778
  25. 25
    غلام زلف تو سنبل‌، اسیر روی تو گل / بنفشه بنده خط سبز مشکبوی تو را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ویتورا
    شناسه
    bayt 1,665 · ganjoor 40,782
  26. 26
    همچوسروآزادگان را قیدالفت راستی‌ست / خط مسطر دام باشد مصرع برجسته را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ستهرا
    شناسه
    bayt 1,711 · ganjoor 40,786
  27. 27
    نسخهٔ حسن آنقدر روشن‌سواد افتاده است / کز تغافل می‌توان خواندن خطِ نارسته را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ستهرا
    شناسه
    bayt 1,724 · ganjoor 40,787
  28. 28
    مکر زاهد ابلهان را سر خط درس ریاست / سامری تعلیم باطل می‌کندگوساله را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    الهرا
    شناسه
    bayt 1,791 · ganjoor 40,793
  29. 29
    خط پیش ازآنکه با لب او آشنا شود / حیران سرمه ساخته چشم پیاله را
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    الهرا
    شناسه
    bayt 1,804 · ganjoor 40,794
  30. 30
    دل سپندِ گردشِ چشمی‌ که یادِ مستی‌اش / شعلهٔ جوّاله می‌سازد خط پیمانه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهرا
    شناسه
    bayt 1,811 · ganjoor 40,795

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه