دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1869

نازد به عشق غازهٔ حسن جنون دماغ

وزن مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه اغدشواری دشوار

پروانه است جوهر آیینهٔ چراغ

ما را ز لعل یار پیامی نشد نصیب

تا کی رسد به بوس وکله، کج کند ایاغ

مجبور هستی‌ایم ز جرأت گزیر نیست

از پر زدن به نشئه نگیرد کسی کلاغ

چون نالهٔ سپند به هر جاگذشته‌ایم

نقش قدم ز گرمی رفتار گشته داغ

در عشق کوش کز غم اسباب وارهی

درد دلی مگر دهد از درد سر فراغ

از سرکشان جاه توقع مدار چشم

افشانده گیر دست ثمر زین چنار باغ

با دوستان گرت نبود مقصد انفعال

الفت بس است شرم کن از بستن جناغ

عنقا به وهم مصدر آثار زندگی‌ست

ای کاش نیستی دهد از هستی‌ام سراغ

دل تیره شد ز مشق خیالات خوب و زشت

آیینه را هجوم صور کرد بی‌دماغ

بیدل نوید قاصد بد لهجه ماتم است

مکتوب نوبهار نبندی به بال زاغ

مفاهیمِ این غزل

آیینه سر / سودا عشق / محبت آتش / شمع پر / بال / پرواز خیال

تلمیحاتِ این غزل

عنقا

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
چشم: اندامِ بینایی؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و انتظارِ عاشقانه.
آیینه: شیشهٔ بازتاب‌دهنده؛ نمادِ صفای دل و تجلّیِ حق.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
نقش: تصویر و اثر؛ گاه صورت ظاهری در برابر حقیقت.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
جنون: دیوانگی؛ شیداییِ عاشقانه و رهاییِ از عقل.
داغ: نشان سوختگی یا زخم؛ کنایه از اندوه، عشق و حسرت.
بال: پرِ پرواز؛ نمادِ اوج‌گرفتن و رهاییِ روح.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
وهم: پندار ناپایدار؛ ادراکی که یقین و حقیقت کامل نیست.
شرم: حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.
قدم: پا یا گام؛ نشانهٔ آمدن، حضور و سلوکِ راهِ معنا.

غزل‌های مرتبط

غزل 41
نفس آشفته می‌دارد چو غزل 470
خاموشی‌ام جنونکدهٔ ش غزل 515
بس که دشت از نقش پای غزل 2108
به باغی که چون صبح خ غزل 1487
زین باغ بسکه بی‌ثمری غزل 1871
یارب از سرمنزل مقصد

خوانش و منبع در گنجور ↗