دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1492

در ادبگاهی که لب نامحرم تحریک بود

وزن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)قافیه یکبودردیف بوددشواری دشوارتر

عافیت چون معنی عالی به دل نزدیک بود

مقصد خلق ازتب وتاب هوس موهوم ماند

پی غلط کردند از بس جاده‌ها باریک بود

نفخ منعم ته شد از نم خوردن کوس و دهل

باد و آب انفعالی در دماغ خیک بود

ناکجا غثیان نخندد بر دماغ اهل جاه

جام و صهبای تعین نیکدان و نیک بود

ساز نافهمیدگی‌کوک است، کو علم و چه فضل

هرکجا دیدیم بحث ترک با تاجیک بود

دل چه سازد جسم خاکی محرم رازش نخواست

آینه رو از که تابد خانه پُر تاریک بود

عشق ورزیدیم بیدل با خیالات هوس

این نفسها یکقلم از عالم تشکیک بود

مفاهیمِ این غزل

دل / قلب هوس / آرزو سر / سودا آیینه فکر / معنی راز / محرم

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
آینه: سطح بازتابنده؛ در شعر نماد خودشناسی، صفا و جلوه است.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
پر: شهپرِ پرنده؛ نمادِ پرواز، آرزو و سبک‌باریِ روح.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
خانه: سرپناهِ زیست؛ نمادِ دل، تن یا قفسِ هستی.
معنی: مقصود درونی یا حقیقت پنهان پشت لفظ و صورت.
خلق: مردمان یا خوی و سرشت؛ جهانِ کثرت در برابرِ تنهایی.
دماغ: بینی یا سَر؛ جایگاهِ پندار، سرمستی و سودای خیال.
عافیت: تندرستی و آسودگی؛ سلامتِ جان و رهایی از آشوبِ تعلق.
باد: وزشِ هوا؛ نمادِ ناپایداری، غرور و تهیّتِ هستی.
جام: ظرفِ باده؛ نمادِ دلِ پذیرای فیض و معرفت.
علم: دانش؛ نیز پرچم برافراشته، و گاه حجابِ معرفتِ حقیقی.

غزل‌های مرتبط

غزل 1497
ماضی ومستقبل این بزم غزل 1517
به نظم عمرکه سر تا س غزل 1496
شب که از شوق تو پروا غزل 1486
دیده را مژگان بهم آو غزل 1484
همچو آتش هرکه را دود غزل 1479
نیرنگ امل گل بقا بود

خوانش و منبع در گنجور ↗