→ دیوانِ بیدل دهلوی

تنگ

203 بیت · 203 مصراع · 180 غزل

تعریف

tang

تنگ در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با تنگ شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: کم‌فضا و فشرده؛ نمادِ دلتنگی، سختی و ضیقِ حال. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 203 مصراع، 203 بیت و 180 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: تنگ (203). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    گر دلت ره ندهد جرم سیه‌بختی توست / خانهٔ آینه بر روی که تنگ است اینجا؟
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاستاینجا
    شناسه
    bayt 189 · ganjoor 40,649
  2. 2
    صفای دل به‌ کدورت مده ز فکر دویی / که عکس‌، تنگ بر آیینه میکند جا را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 432 · ganjoor 40,669
  3. 3
    لبش به حلقهٔ آغوشِ خط بدان مانَد / که خضر تنگ به بر می‌کشد مسیحا را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 460 · ganjoor 40,672
  4. 4
    بیا تا دی‌کنیم امروز فردای قیامت را / که چشم خیره‌بینان تنگ دید آغوش رحمت را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ترا
    شناسه
    bayt 725 · ganjoor 40,699
  5. 5
    کدورت دل خون‌بسته هیچ چاره ندارد / نشسته‌ایم چو ناف غزاله تنگ به صحرا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    نگبهصحرا
    شناسه
    bayt 809 · ganjoor 40,706
  6. 6
    به‌ عمر موهوم تنگ فرصت فزود صد بیش و کم ز غفلت / تو گر عیار عمل نگیری نفس چه داند شمار خود را
    وزن
    مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع مفاعلن فع
    قافیه
    ارخودرا
    شناسه
    bayt 839 · ganjoor 40,709
  7. 7
    شد جوش خطت پردة اسرار تبسم / پوشید هجوم مگس این تنگ شکر را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    ررا
    شناسه
    bayt 872 · ganjoor 40,712
  8. 8
    از کواکب چشم نتوان داشت‌ فیض تربیت / ناتوان‌بینی‌ست لازم دیده‌های تنگ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگرا
    شناسه
    bayt 1,070 · ganjoor 40,730
  9. 9
    یک شرر رنگ وفا از هیچ دل روشن نشد / شمع خاموشی‌ست این غمخانه‌های تنگ را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگرا
    شناسه
    bayt 1,083 · ganjoor 40,731
  10. 10
    بسکه تنگ است فضای چمن از نالهٔ من / بر زمین برگ‌ِ گل از سایه نهد پهلو را
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ورا
    شناسه
    bayt 1,589 · ganjoor 40,775
  11. 11
    ندانم از دل تنگ‌ که جسته است امشب / که غنچه‌ها به قفس‌ کرده‌اند بوی تو را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ویتورا
    شناسه
    bayt 1,668 · ganjoor 40,782
  12. 12
    مفلسان را بیدل از مشق خموشی چاره‌ نیست / تنگ‌دستی باز می‌دارد ز قُلقُل شیشه را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    یشهرا
    شناسه
    bayt 1,773 · ganjoor 40,791
  13. 13
    مضمون جهان راچقدر قافیه‌تنگ است / یکسر مژه بستیم به احرام تماشا
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    امتماشا
    شناسه
    bayt 1,972 · ganjoor 40,809
  14. 14
    به خیال چشم‌که می‌زند قدح جنون دل تنگ ما / که هزار میکده می‌دود به رکاب‌گردش رنگ ما
    وزن
    متفاعلن متفاعلن متفاعلن متفاعلن
    قافیه
    نگما
    شناسه
    bayt 2,356 · ganjoor 40,844
  15. 15
    رشتهٔ چندین امل یک‌گره آمد به‌عرض / بر دو جهان مهر زد یأس دل تنگ ما
    وزن
    مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (منسرح مطوی مکشوف)
    قافیه
    نگما
    شناسه
    bayt 2,374 · ganjoor 40,845
  16. 16
    رسواییی به فطرت ناقص نمی‌رسد / مجنون قبا ز جامهٔ تنگ خودیم ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    نگخودیمما
    شناسه
    bayt 2,480 · ganjoor 40,854
  17. 17
    بوی بهار در قفس غنچه دا‌غ شد / از بس‌که تنگ‌ کرد چمن را فغان ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    انما
    شناسه
    bayt 2,662 · ganjoor 40,870
  18. 18
    به هر زمین‌که فتادیم برنخاست غبار / جهات تنگ شد از پهلوی فراشی ما
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اشیما
    شناسه
    bayt 2,867 · ganjoor 40,890
  19. 19
    تا شیشه نه‌ای، سنگ نشسته‌ست به راهت / از خویش تهی شو، ز دل تنگ برون‌آ
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    نگبرونا
    شناسه
    bayt 2,951 · ganjoor 40,898
  20. 20
    زمین مزرع‌ایجاد بس‌که تنگ فضاست / نمونکاشته تخم شرر مگربه هوا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ربههوا
    شناسه
    bayt 3,054 · ganjoor 40,908
  21. 21
    خوبان به ته پیرهن از جامه برونند / در غنچه ندارندگل این تنگ قباها
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اها
    شناسه
    bayt 3,078 · ganjoor 40,910
  22. 22
    شب هجرت به آن توفان غبارانگیخت آه من / که میدان پریدن‌ تنگ شد بر چشم اخترها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رها
    شناسه
    bayt 3,172 · ganjoor 40,918
  23. 23
    چه شد گر تنگ شد بر بسملم جولانگه هستی / در آغوش پسر وامانده دارم طرح میدان‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انها
    شناسه
    bayt 3,411 · ganjoor 40,939
  24. 24
    ز دعوی چند خواهی بر گردون منفعل بودن / قفس تنگ است جز بر ناله مفکن پرفشانی‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انیها
    شناسه
    bayt 3,582 · ganjoor 40,955
  25. 25
    زیرگردون ناامید امن تا کی زیستن / دانه‌ها زینجا برون آیید تنگ است آسیا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگاستاسیا
    شناسه
    bayt 3,701 · ganjoor 40,966
  26. 26
    هرسوهجوم روی تنگ‌گرد می‌کند / این عرصه راکه‌کرد پر از لشکر حباب
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    رحباب
    شناسه
    bayt 3,895 · ganjoor 40,982
  27. 27
    دام اندوه است ما را هرچه جز آزادگی است / منصب‌گوهر اگر بخشد دل تنگ است آب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    نگاستاب
    شناسه
    bayt 3,941 · ganjoor 40,986
  28. 28
    نشسته‌ایم به یادت زگریه تنگ در آب / شکسته‌ایم چوگوهر هزار رنگ در آب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگدراب
    شناسه
    bayt 4,079 · ganjoor 40,998
  29. 29
    از این محیط‌کسی برد آبرو بیدل / که چون‌گهر نفس خودکرفت تنگ در آب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگدراب
    شناسه
    bayt 4,092 · ganjoor 40,998
  30. 30
    فشارآب بقاکم زتیغ قاتل نیست / گلوی شیشهٔ ما راگرفته تنگ شراب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگشراب
    شناسه
    bayt 4,158 · ganjoor 41,004

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه