دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 2227

غبار عجز پروازی مقیم دامن خویشم

وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)قافیه نخویشمردیف خویشمدشواری نسبتاً آسان

شکست خویش چون موج است هم بر گردن خویشم

درین مزرع که جز بیحاصلی تخمی نمی‌بندد

نمی‌دانم هجوم آفتم یا خرمن خویشم

سراغ رنگ هستی در طلسم خود نمی‌یابم

درین محفل چو شمع کشته داغ رفتن خویشم

شبستان دارد از پرواز رنگ شمع طاووسم

بهار این بساطم کز خزان گلشن خویشم

چو رنگ گل به شاخ برگ تحقیقم که می‌پیچد

که من صد پیرهن عریانتر از پیراهن خویشم

در تن وادی ندارد عافیت‌ گرد «‌اناالعشقی‌»

اگر آتش زنم در خویش نخل ایمن خویشم

چو مژگانم ز وضع خویش باید سرنگون بودن

بضاعت هیچ و من مغرور دست افشاندن خویشم

چه مقدار آب گردد صبح تا شبنم به عرض آید

به این عجز نفس حیران مضمون بستن خویشم

چو شمع از ضعف آغوش وداعم در قفس دارد

شکست رنگ بر هم چیدهٔ پیراهن خویشم

تظلم هرزه تازی داشت در صحرای نومیدی

ضعیفی داد آخر یاد دست و دامن خویشم

جهان را صید حیرت کرد جوش ناله‌ام بیدل

همه زنجیرم اما در نقاب شیون خویشم

مفاهیمِ این غزل

آتش / شمع گل / بهار رنگ / بی‌رنگی دست / کف عجز / فقر دامن / گریبان

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
گل: شکوفهٔ خوش‌بو؛ نشانهٔ زیبایی، بهار و معشوق.
آب: مایعِ زندگانی؛ نمادِ روانی، صفا و گاه آبرو.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
دست: اندامِ گرفتن؛ نمادِ قدرت، بخشش و تصرف.
هستی: وجود و بودن؛ در برابر عدم و نیستی.
غبار: گرد و خاک؛ نشانه محوی، فروتنی، ناپایداری یا حجاب دیدن.
موج: برآمدگی آب؛ در شعر نشانه جنبش، اضطراب و ناپایداری.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
ناله: فریادِ دردمندانه؛ آوای سوز و شکوهٔ عاشق.
شکست: درهم‌شکستگی؛ نمادِ نیستی و فروریختنِ خودیِ عاشق.
دامن: کنارهٔ جامه؛ نمادِ پاکی، پناه و دست‌آویز.
صبح: آغاز روشنایی پس از شب؛ نشانه امید، گشودگی یا بیداری.
آتش: شعله و سوز؛ کنایه از عشق، درد، شور یا نابودی.
داغ: نشان سوختگی یا زخم؛ کنایه از اندوه، عشق و حسرت.
بهار: فصلِ شکوفایی؛ نمادِ جوانی، تازگی و جلوهٔ حسن.

غزل‌های مرتبط

غزل 2225
چراغ خامشم حسرت نگاه غزل 2226
چنین آفت نصیب از طبع غزل 2224
قفای زانوی پیری مقیم غزل 2158
به رنگ شمع ممکن نیست غزل 2178
چه نیرنگست یارب در ت غزل 2212
جنون از بس قیامت ریخ

خوانش و منبع در گنجور ↗