دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1308

زان نشئه که قلقل به لب شیشه دواند

وزن مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه یشهدواندردیف دوانددشواری میانه

صد رنگ صریر قلمم ریشه دواند

چون شمع اگر سوخت سر و برگ نگاهم

خاکستر من شعله در اندیشه دواند

از عشق و هوس چاره ندارم چه توان کرد

سعی نفس است این که به هرپیشه دواند

خار و خس اوهام گرفته‌ست جهان را

کو برق که یک ریشه درین بیشه دواند

در ساز وفا ناخن تدبیر دگر نیست

فرهاد همان بر سر خود تیشه دواند

آنجا که خیالت چمن‌آرای حضور است

مژگان به صد انداز نگه ریشه دواند

در بزم تو شمعی به گداز آمده وقت است

رنگی به رخم غیرت هم پیشه دواند

محو است به خاموشی مستان نگاهت

شوری که نفس در نفس شیشه دواند

بیدل گهر نظم کسی راست که امروز

در بحر غزل زورق اندیشه دواند

مفاهیمِ این غزل

دانه / ریشه / برگ آتش / شمع سر / سودا فکر / معنی نفس / دم شیشه

تلمیحاتِ این غزل

فرهاد

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

نیست: نبودن؛ در شعر یادکرد عدم و فنا در برابر هستی موهوم.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
سر: بالاترین عضوِ تن؛ نمادِ اندیشه، سودا و فدا شدن در عشق.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
رنگ: نمود و جلوه ظاهری؛ گاه کنایه از دگرگونی و ناپایداری.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
هوس: آرزوی زودگذر؛ میلِ نفسانی در برابرِ عشقِ راستین.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
عشق: مهرِ سوزان؛ نیرویِ بنیادینِ هستی و راهِ فنا.
مژگان: موهای پلک؛ نمادِ تیرِ نگاه و گریهٔ عاشق.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
سعی: کوشش و تلاش؛ جهدِ سالک در راهِ مقصود.
چمن: سبزه‌زارِ خرّم؛ نمادِ بهار، باغ و جلوه‌گاهِ حسن.
شعله: زبانه آتش؛ نماد شور، گدازِ عشق و فنای ناپایدار.
شیشه: ظرفِ بلورین؛ نمادِ شکنندگیِ دل و صفای جان.
نگه: نگاه و نظر؛ تجلیِ معشوق و سرچشمهٔ شور و گرفتاری.
بحر: دریا؛ نماد وحدت و هستی بیکران که قطره در آن محو می‌شود.

غزل‌های مرتبط

غزل 1309
گر نالهٔ من پرتو اند غزل 157
نیست با مژگانْ تعلق،غزل 2030
کی در قفس و دام هوا غزل 531
چون سایه بس که کلفت غزل 247
می‌خورد خون، نفس اند غزل 2232
در حسرت آن شمع طرب ب

خوانش و منبع در گنجور ↗