دیوانِ غزلیات · بیدل دهلوی · غزل 1248

دل شهرهٔ تسلیم ز ضبط نفسم شد

وزن مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)قافیه سمشدردیف شددشواری دشوارتر

قلقل به لب شیشه شکستن جرسم شد

پرواز ضعیفان تب و تاب مژه دارد

بالی نگشودم که نه چاک قفسم شد

فریاد زگیرایی قلاب محبت

هر سوکه‌گذشتم مژه او عسسم شد

تا چاشنی بوسی ازآن لعل‌گرفتم

شیرینی لذات دو عالم مگسم شد

گفتم به نوایی رسم از ساز سلامت

دل زمزمه تعلیم نبی بی‌نفسم شد

کو خواب عدم کز تب و تابم کند ایمن

چون شمع گشاد مژه در دیده خسم شد

بر هرخس و خاری که در این باغ رسیدم

شرم نرسیدن ثمرپیشرسم شد

سرتا قدمم در عرق شمع فرورفت

یارب زکجا سیر گریبان هوسم شد

عنقای جهان خودم اما چه توان کرد

این یک دو نفس الفت بیدل قفسم شد

مفاهیمِ این غزل

چشم / نگاه دل / قلب جهان / دهر نفس نفس / دم عدم/هستی

واژه‌نامهٔ این غزل · 18 واژه

دل: جان و درونِ آدمی؛ جایگاهِ عشق، درد و آگاهی.
بیدل: تخلصِ شاعر؛ به‌معنیِ بی‌دل، عاشقِ از خود رفته.
نفس: دم و لحظه کوتاه زندگی؛ گاه خواهش و خودی انسان.
شمع: چراغ مومی؛ نماد سوختن، روشنی دادن و عاشقی بی‌قرار.
عالم: جهانِ هستی؛ پهنهٔ آفرینش و جلوه‌گاهِ حق.
جهان: گیتی و دنیا؛ سرای گذرا و فریبندهٔ هستی.
ساز: آلتِ نوازندگی؛ نمادِ هم‌آهنگی و نوای درون.
لب: کنارهٔ دهان؛ نمادِ سخن، بوسه و حیاتِ معشوق.
پرواز: اوج‌گرفتن در هوا؛ نمادِ رهاییِ روح و آرزو.
دیده: چشمِ بیننده؛ سرچشمهٔ نگاه، اشک و دیدارِ یار.
عرق: تراوشِ پوست؛ نمادِ شرم، خجلت و لطافتِ رخسار.
عدم: نیستی؛ نبودن در برابر هستی و گاه مرتبه پیش از ظهور.
شرم: حیا و آزرم؛ پروای درونی در برابرِ معشوق و حق.
مژه: موی پلکِ چشم؛ تیرِ نگاه و ابزارِ گریه و خونِ دل.
خواب: خفتن و رؤیا؛ نشانهٔ غفلت در برابرِ بیداریِ دل.
سیر: گشت و سفر؛ سلوک و سیرِ معنویِ جان در راهِ حق.
شیشه: ظرفِ بلورین؛ نمادِ شکنندگیِ دل و صفای جان.
باغ: بوستان؛ نمادِ جهان، جلوه‌گاهِ حُسن و گذرِ بهارِ عمر.

غزل‌های مرتبط

غزل 1249
روز سیهم سایه صفت جز غزل 1253
قیامت خنده‌ریزی بر م غزل 1250
تا پری به عرض آمد مو غزل 1772
فریاد جهان سوخت نفس غزل 1173
صفا داغ کدورت گشت سا غزل 1131
روزی که قضا سر خط آف

خوانش و منبع در گنجور ↗