→ دیوانِ بیدل دهلوی

آزادی

142 بیت · 142 مصراع · 134 غزل

تعریف

azadi

آزادی در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با آزادی شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: رهایی؛ نمادِ وارستگی از تعلق، مانندِ سروِ بی‌بار. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 142 مصراع، 142 بیت و 134 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: آزادی (142). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    دل از کم‌ظرفیِ طاقت، نبست اِحرام آزادی / به سنگ آید مگر این جام و گردد عذرخواه آنجا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    اهانجا
    شناسه
    bayt 111 · ganjoor 40,642
  2. 2
    شیشه ناداده ز کف مستی آزادی چند / دامن نازِ پری در ته سنگ است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    نگاستاینجا
    شناسه
    bayt 196 · ganjoor 40,649
  3. 3
    ز خودداری ندانستیم قدر عیش آزادی / دل غافل به کنج خانه مدفون‌ کرد صحرا را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ونکردصحرارا
    شناسه
    bayt 481 · ganjoor 40,674
  4. 4
    ندارد نشئهٔ آزادی ما ساغر دیگر / غبار دامن‌ افشاندن به صحرا می‌برد ما را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    امیبردمارا
    شناسه
    bayt 517 · ganjoor 40,677
  5. 5
    ریشهٔ الفت ندرد دانهٔ آزادی‌ات / ای شرر نشو و نما زین‌کشت بیحاصل‌برآ
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    لبرا
    شناسه
    bayt 691 · ganjoor 40,696
  6. 6
    آزادی‌ات ساز نفس آنگه غم دام و قفس / با این غبار پرفشان گم کرده پروازی چرا
    وزن
    مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن (رجز مثمن سالم)
    قافیه
    ازیچرا
    شناسه
    bayt 794 · ganjoor 40,705
  7. 7
    گرفتار وهم است آزادی‌ات / صدا می‌کشد بار ‌زنجیر را
    وزن
    فعولن فعولن فعولن فعل (متقارب مثمن محذوف یا وزن شاهنامه)
    قافیه
    یررا
    شناسه
    bayt 937 · ganjoor 40,717
  8. 8
    آزادی ما سخت پرافشان هوا بود / دل عقده شد وآبله پاگرد نفس را
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    سرا
    شناسه
    bayt 981 · ganjoor 40,721
  9. 9
    به هرجا عافیت رو داد نادان در تلاش افتد / دویدن ریشهٔ گلهای آزادی‌ست طفلان را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انرا
    شناسه
    bayt 1,508 · ganjoor 40,768
  10. 10
    بیدل آزادی گر استقبال آغوشت کند / آنقدر واشوکه نتوان بست مضمون تو را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ونتورا
    شناسه
    bayt 1,661 · ganjoor 40,781
  11. 11
    خرد از کلفت اسباب‌، آزادی نمی‌خواهد / مگر شور جنون گوید که دستارت ز سر بگشا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    ربگشا
    شناسه
    bayt 1,978 · ganjoor 40,810
  12. 12
    حاصل جام امل نشئهٔ آزادی نیست / تا قفس می‌رسد اندیشهٔ مُشتِ پر ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    رما
    شناسه
    bayt 2,153 · ganjoor 40,825
  13. 13
    فکر آزادگی آزادی برد / سرگریبان زده از دامن ما
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مسدس مخبون محذوف)
    قافیه
    نما
    شناسه
    bayt 2,633 · ganjoor 40,868
  14. 14
    پا به نومیدی شکست آزادی دلخواه ما / گرد چین دستی نزد بر دامن ‌کوتاه ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اهما
    شناسه
    bayt 2,738 · ganjoor 40,878
  15. 15
    می‌کشد انفعال آزادی / سرو از آه عاشقانهٔ ما
    وزن
    فعلاتن مفاعلن فعلن (خفیف مسدس مخبون)
    قافیه
    انهٔما
    شناسه
    bayt 2,797 · ganjoor 40,883
  16. 16
    شرار کاغذ ما درد آزادی گلستانی / چرا ما را نمی‌خوانند این طفلان به مکتب‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    بها
    شناسه
    bayt 3,099 · ganjoor 40,911
  17. 17
    اگر زلف تو بخشد نامهٔ پرواز آزادی / نماند صید مضمون هم به دام خط مسطرها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    رها
    شناسه
    bayt 3,162 · ganjoor 40,917
  18. 18
    اهل دنیا را به نهضت‌گاه آزادی چه‌کار / در مزابل فارغند از بوی گل کناس‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اسها
    شناسه
    bayt 3,247 · ganjoor 40,924
  19. 19
    ندارد صید حسن از دامگاه عشق‌، آزادی / همان یک حلقهٔ آغوش مجنون است محمل‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لها
    شناسه
    bayt 3,288 · ganjoor 40,928
  20. 20
    تدبیر تکلف چند بر عالم آزادی / معموره قیامت کرد در دامن هامون‌ها
    وزن
    مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن (هزج مثمن اخرب)
    قافیه
    ونها
    شناسه
    bayt 3,473 · ganjoor 40,944
  21. 21
    ز استغنای آزادی چه لافد موج در گوهر / به معنی تخته است آنجا دکان ترزبانی‌ها
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    انیها
    شناسه
    bayt 3,577 · ganjoor 40,955
  22. 22
    آن سوی کون و مکان طیار پرواز انتظار / ششجهت وارستگی آغوش و آزادی طلب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ب
    شناسه
    bayt 3,709 · ganjoor 40,967
  23. 23
    واداشت ز آزادی‌ام الفتکدهٔ جسم / پرواز من از گرمی آغوش قفس سوخت
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    سسوخت
    شناسه
    bayt 4,445 · ganjoor 41,031
  24. 24
    ناله‌ها رفت از دل و اِحرام آزادی نبست / پرتو خود را در اول شمع این‌ کاشانه سوخت
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انهسوخت
    شناسه
    bayt 4,528 · ganjoor 41,038
  25. 25
    تهمت‌افسردگی بر طینت عاشق خطاست / ناله هرجا آینه گردید آزادی‌نماست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,752 · ganjoor 41,058
  26. 26
    قید ما شاهد آزادی اوست / طوق قمری همه دم سرونماست
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مسدس مخبون محذوف)
    قافیه
    است
    شناسه
    bayt 4,962 · ganjoor 41,074
  27. 27
    با همه آزادی از جیب تعلق رسته‌ایم / سرو را سررشتهٔ نشوو نما زنجیرپاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ازنجیرپاست
    شناسه
    bayt 5,095 · ganjoor 41,084
  28. 28
    زیر گردون طبع آزادی‌نوایی برنخاست / بس که پستی داشت این گنبد، صدایی برنخاست
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اییبرنخاست
    شناسه
    bayt 5,229 · ganjoor 41,096
  29. 29
    ساز آزادی همان گرد شکست آرزوست / هرقدر افسرده گردد رنگ سامان پر است
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    راست
    شناسه
    bayt 5,297 · ganjoor 41,102
  30. 30
    اسیری شهپر آزادی ماست / نگین دام ما را صید نام است
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج مسدس محذوف یا وزن دوبیتی)
    قافیه
    اماست
    شناسه
    bayt 6,000 · ganjoor 41,164

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه