→ دیوانِ بیدل دهلوی

یأس

253 بیت · 253 مصراع · 246 غزل

تعریف

yas

یأس در این مدخل به‌صورت یک خانوادهٔ تصویری و معنایی خوانده می‌شود، نه فقط یک واژهٔ منفرد. محور قوی آن با یأس شناخته می‌شود و برای آن لایهٔ ضعیف مستقلی ثبت نشده است. کارکرد اصلی این میدان در غزلیات، ساختنِ نسبت میان تصویر محسوس و معنای درونی است: ناامیدی؛ گاه نزدِ بیدل آرامشِ رهایی از آرزو و طمع. از همین رو هر رخداد باید با سیاق بیت سنجیده شود؛ واژهٔ قوی معمولا نشانهٔ مستقیم مفهوم است، اما واژهٔ ضعیف فقط وقتی پذیرفتنی است که با تصویر مرکزی یا چند قرینهٔ هم‌جهت همراه باشد.

بسامد این خانواده در پیکرهٔ غزلیات 253 مصراع، 253 بیت و 246 غزل است. پرتکرارترین نشانه‌های آن چنین‌اند: یأس (253). این اعداد مفهوم را به‌عنوان یک گره قابل ردیابی در شبکهٔ تصویری دیوان نشان می‌دهند، اما تفسیر نهایی همچنان باید شاهد‌محور بماند. مدخل حاضر برای خواندن ماشینی و مرور انسانی ساخته شده است: تعریف آن حداقلی، شواهد آن واقعی و پیوندهای قرآنی آن فقط در صورت اطمینان روشن ثبت می‌شود.

شواهد

30 بیت
  1. 1
    زین یأسِ مُنزَل ما را چه حاصل / هم‌خانه بیدل، هم‌سایه عَنقا
    وزن
    مستفعلن فع مستفعلن فع (متقارب مثمن اثلم)
    قافیه
    ا
    شناسه
    bayt 14 · ganjoor 40,633
  2. 2
    بوی یأس از چمن جلوهٔ امکان پیداست / دگر ای بیدل غافل چه امید است اینجا
    وزن
    فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    یداستاینجا
    شناسه
    bayt 165 · ganjoor 40,646
  3. 3
    مخور فریب غنا از هوس‌گدازی یأس / مباد آب دهد مزرع تمنا را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 362 · ganjoor 40,663
  4. 4
    ندارد انجمن یأس ما شراب دگر / هم از شکست مگر پُر کنیم مینا را
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    ارا
    شناسه
    bayt 427 · ganjoor 40,669
  5. 5
    چراغ پیری‌ام آخربه‌اشک یأس شد روشن / زگردسیل دادم سرمه‌چشم حلقهٔ پل را
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    لرا
    شناسه
    bayt 1,131 · ganjoor 40,735
  6. 6
    دردمندم یأس می‌جوشد اگر دم می‌زنم / ابرو از تیغ است چشم خونفشان زخم را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انزخمرا
    شناسه
    bayt 1,259 · ganjoor 40,746
  7. 7
    پیکرم‌گردد غبار یأس و برخیزد ز خاک / به‌که دست منت افلاک بردارد مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اکبرداردمرا
    شناسه
    bayt 1,278 · ganjoor 40,747
  8. 8
    ز برق یأس جگرسوز باده‌ای دارم / که شعله نیزنبوسد لب ایاغ مرا
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اغمرا
    شناسه
    bayt 1,331 · ganjoor 40,753
  9. 9
    ناله‌واری سر ز جیب دل برون آورده‌ام / شعلهٔ شوقم‌، مباد ای یأس بنشانی مرا
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انیمرا
    شناسه
    bayt 1,452 · ganjoor 40,763
  10. 10
    یأس‌، ‌کرد آخر سوادِ موجِ دریا، روشنم / خواندم از مجموعهٔ آفاق، نقش شسته را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ستهرا
    شناسه
    bayt 1,721 · ganjoor 40,787
  11. 11
    اشکِ یأس‌آلوده بود از دیده بیرون ریختم / خاک بر سر کردم این طفل ندامت‌زاده را
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ادهرا
    شناسه
    bayt 1,734 · ganjoor 40,788
  12. 12
    یأس پیری قطع‌کرد از ما امید زندگی / بسکه خم‌گشتیم افتاد از سر ما بار ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,179 · ganjoor 40,827
  13. 13
    با همه یأس اعتماد عافیت بر بی‌خودی‌ست / ناکجا در خواب غلتد دیدهٔ بیدار ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارما
    شناسه
    bayt 2,188 · ganjoor 40,828
  14. 14
    پر ناکس ازین مزرعهٔ یأس دمیدیم / بر چشم توقع مگذارید خس از ما
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    سازما
    شناسه
    bayt 2,267 · ganjoor 40,835
  15. 15
    گرد عبرت در مزار‌ یأس‌ می‌باشد کفن / چشم پوشیدن‌ مگر از ما برد نباش ما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اشما
    شناسه
    bayt 2,298 · ganjoor 40,838
  16. 16
    پیکر من از گداز یأس شد آب و هنوز / موج می‌بالد زبان شکر احسان شما
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    انشما
    شناسه
    bayt 2,309 · ganjoor 40,839
  17. 17
    رشتهٔ چندین امل یک‌گره آمد به‌عرض / بر دو جهان مهر زد یأس دل تنگ ما
    وزن
    مفتعلن فاعلن مفتعلن فاعلن (منسرح مطوی مکشوف)
    قافیه
    نگما
    شناسه
    bayt 2,374 · ganjoor 40,845
  18. 18
    تا آینه باقی‌ست همان‌عکس جمال است / ای یأس خروشی‌که نقاب است دل ما
    وزن
    مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن (هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اباستدلما
    شناسه
    bayt 2,395 · ganjoor 40,847
  19. 19
    چون حباب ‌از کارگاه یأس می‌جوشیم ‌و بس / جز شکست دل چه ‌خواهد بود مزد آه ما!
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اهما
    شناسه
    bayt 2,740 · ganjoor 40,878
  20. 20
    زین باغ‌سعی‌شبنم‌ما داغ‌یأس برد / برگی نیافتیم که‌گردد پناه ما
    وزن
    مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
    قافیه
    اهما
    شناسه
    bayt 2,753 · ganjoor 40,879
  21. 21
    زان پنجهٔ نگارین نگرفت رنگ و بویی / پامال یأس‌گردید خون حنایی ما
    وزن
    مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
    قافیه
    اییما
    شناسه
    bayt 2,904 · ganjoor 40,894
  22. 22
    امید و یاس وجود و عدم غبار خیال است / از آنچه‌ نیست مخور غم از آنچه هست‌ برون آ
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    َ َ ست
    شناسه
    bayt 2,933 · ganjoor 40,896
  23. 23
    فشار یأس و امید از شرار جسته نشاید / به روی یکدگرافکن سر دو سنگ برون آ
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    نگبرونا
    شناسه
    bayt 2,958 · ganjoor 40,899
  24. 24
    سلامت یک‌قلم در مرکزسنگ‌ست اگر دانی / شکست یأس می‌پیچد به خود بالیدن مینا
    وزن
    مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
    قافیه
    نمینا
    شناسه
    bayt 3,004 · ganjoor 40,903
  25. 25
    آنقدر بر یأس پیچیدم که امیدی نماند / پای تا سر یک گره شد رشته‌ام از تاب‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ابها
    شناسه
    bayt 3,134 · ganjoor 40,914
  26. 26
    فقر در هرجا غرور یأس سامان می‌کند / کجکلاهی می‌زند موج از شکست‌کارها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    ارها
    شناسه
    bayt 3,230 · ganjoor 40,922
  27. 27
    حیرت دیدار با دنیا و عقبا شد طرف / بوی امیدی گوارا کرد چندین یاس‌ها
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مثمن محذوف)
    قافیه
    اسها
    شناسه
    bayt 3,250 · ganjoor 40,924
  28. 28
    وفاق تخم ثباتی نکاشت در دل و دین‌ها / به حکم یأس دمیدیم از این فسرده زمین‌ها
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلاتن (مجتث مثمن مخبون)
    قافیه
    ینها
    شناسه
    bayt 3,478 · ganjoor 40,945
  29. 29
    در آن بساط‌که از رنگ آرزو پرسند / چو یاس در نفس ما شکسته است جواب
    وزن
    مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,792 · ganjoor 40,974
  30. 30
    بیدل استغنا همین یأس است و بس / دست بردار از دعای مستجاب
    وزن
    فاعلاتن فاعلاتن فاعلن (رمل مسدس محذوف یا وزن مثنوی)
    قافیه
    اب
    شناسه
    bayt 3,865 · ganjoor 40,979

مفاهیمِ هم‌نشین

هم‌خانوادهٔ این واژه